COĞRAFİ İŞARET KORUMASI
Erdoğan KARAAHMET
Türk Patent Enstitüsü Eski Başkan Yardımcısı
Marka ve Patent Vekili
06.04.2011

 

1- GENEL
Birer tüketici olarak mal ve hizmet satın almaya karar verdiğimizde, bizleri belirli ürün veya hizmete yönlendiren çeşitli sebepler vardır. Bunlar ihtiyaçlara göre, ürünün fiyatı, kalitesi, itibarı, şöhreti, diğer karakteristik özellikleri ve alışkanlıklar olarak sıralanabilir. Bu özellikler tüketicilerin satın alma iradesini belirleyen ana etkenlerdir. Hepimizin gündelik alışverişlerde belirli tercihleri bulunmaktadır. Örneğin, kayısı alırken “Malatya Kayısısı”, elma alırken “Amasya Elması” olmasını tercih ederiz.
Peki; biz neden başka ürünler de varken bu ürünleri almayı tercih ederiz. Bu ürünleri alırken, diğer ürünlerden farkı nedir? Bunun ana nedeni, bu ürünlerin ait oldukları coğrafya itibariyle, diğerlerinden daha kaliteli olması, itibarını veya diğer karakteristik özelliklerini bu yöreden almasıdır.
Uzun yıllar önce Fransa’da uygulanmaya başlanan coğrafi işaret koruması, özellikle sanayi gelişmesini tamamlayamayan ülkelerin kırsal kesimlerdeki her türlü tarımsal ve el sanatları ürünlerini korunmak ve belirli coğrafi bölgelere mahsus ürünlerin niteliklerinin bozulmadan sürekliliğini sağlamak, kırsal kesimin ekonomik gelişimine katkıda bulunmak amacıyla uygulanmaya başlanmıştır. Bu sayede, hem yörelere özgü ürünlerin bozulmadan devamı sağlanmış, hem de kırsal kesimin ekonomik gelişimine katkı verilmiştir.
Bu ifadeden, coğrafi işaret korumasının yerel ekonomiyi güçlendirdiği, bu ülke lehine bir durum yarattığı anlaşılmaktadır. Bu nedenledir ki; gelişmiş ülkeler, patent, marka, endüstriyel tasarım gibi sinai haklarının koruması için, diğer ülkelere yaptığı baskı ve önerileri, coğrafi işaretler konusunda pek uygulamadıkları görülmektedir. Çünkü coğrafi işaret koruması, sadece ait olduğu ülke ekonomisini güçlendirecek, buna karşın diğer ülkelerin bu işaretleri haksız olarak kullanmasını engelleyecektir. Bu durumda bir ülkedeki coğrafi işaret koruması diğer ülkeleri pek memnun etmeyecektir. Çünkü bu ülkeler, coğrafi işaret koruması nedeniyle üründe oluşabilecek fiyat farkını ödemek istemeyeceklerdir. Avrupa Birliği, her fırsatta patent ve markalar konusunda etkin bir koruma sağlanmasını isterken, coğrafi işaret konusuna hemen hemen hiç değinmemektedir. Avrupa Birliğinin bu tutumu ülkemizdeki coğrafi işaret koruması bilincinin yerince oluşmamasının ana nedenlerinden birisi olarak görülebilmektedir.
Nitekim coğrafi işaret korumasının başladığı 1995 yılından beri sadece 137 adet coğrafi işaret tescili yapılması bunun en önemli göstergesidir. Tarım ürünlerinin çeşitliği ve el sanatları gibi konularda oldukça zengin olan ülkemizde, coğrafi işaret bilincinin oluşturulması şüphesiz büyük önem arz etmektedir.
Coğrafi işaret bilincinin oluşması için; öncelikle üreticilerin kendi aralarında anlaşmaları, bir birlik oluşturmaları, ürünün üretimi ve kalitesi konusunda aynı dili konuşmaları ve aynı şeyleri ifade etmeleri gerekmektedir. Bunun dışında ürünün sürdürülebilir bir piyasasını oluşturmaları da ön şartlardan biridir. Bunun için, tüketicileri bilgilendirmeleri, bu ürünü neden tercih etmeleri gerektiğini anlatmaları, tüketicilerin farklı bir ürünle karşı karşıya oldukları imajını yerleştirmeleri ve farklı ürün için faklı harcama yapmalarına değeceği bilincini oluşturmalıdırlar.
Menşe ve mahreç işareti olarak bilinen coğrafi işaret koruması, belirli bir coğrafi yöre, alan, bölge veya çok özel durumlarda ülkeden kaynaklanan belirgin bir niteliği, ünü veya diğer özellikleri itibariyle bu yöre, alan veya bölge ile özdeşleşmiş ürünlerin korunması için sağlanan sınai bir haktır.
WIPO tarafından kullanılan ”Coğrafi İşaret” (Geographical Indication) tanımı, bir ürünün belirlenmiş bir coğrafi özelliğini işaret etmekte kullanılmaktadır. Bu tanım, adlar ve sembollerin gerek ürünün kalitesi, gerekse belirli bir yörede üretiliyor olmasını tanımlayan çok geniş bir korumayı öngörmektedir. Bu tanımın sembolleri de kapsamasının nedeni, ürünlerin ait olduğu bölgenin adı olmadan da belirli birtakım sembollerle tanımlanabilmesini sağlamaktır. Paris için Eyfel Kulesi; Londra için Asma Köprü; İstanbul için Kız kulesi veya Boğaz Köprüsü; Bodrum için Bodrum Kalesi örnek verilebilir.
2- CO?RAFY Y?ARETLERYN FONKSYYONLARI
Coğrafi İşaretlerin;
  • Kaynak belirtme,
  • Ayırt etme,
  • Kalite ve garanti belirtme,
  • Geleneksel bilgiyi koruma,
  • Reklam ve Ülke tanıtımına katkı,
  • Yerel kalkınmayı geliştirme,
gibi fonksiyonları bulunmaktadır.
A- KAYNAK BELİRTME
 
Kaynak belirtme veya gösterme fonksiyonu coğrafi işaretlerin en temel fonksiyonlarından birsidir. Markalar, belirli bir teşebbüsün mal ve hizmetlerin üreticisini gösterirken, coğrafi işaretler ürünün üretildiği teşebbüsü değil, kökeni olduğu coğrafyayı belirlemekte kullanılır.
B- AYIRT ETME
Ayyrt etme fonksiyonu da co?rafi i?aretlerin en temel fonksiyonlaryndandyr. Co?rafi i?aretler, kullanyldyklary ürünleri piyasadaki ayny cins ürünleri ayyrt etmeye yaramaktadyr. Piyasada birçok tereya?y mevcut iken “Trabzon Tere Ya?y” denildi?inde, bu ya?yn özellikleri itibariyle di?erlerinden farkly oldu?u anlamy çykmaktadyr. Ayyrt etme fonksiyonu itibariyle, kaynak gösterme fonksiyonu köken belirtme fonksiyonu ile yakyn ili?ki içerisinde bulunmaktadyr.
C- KALİTE VE GARANTİ BELİRTME
Tüketiciler kullandyklary ürünlerin kalitesinin ayny kalmasyny, daha önce elde etti?i olumlu izlenimlerin devam etmesini ve kullandyklary ürünlerin a?yzlarynda byrakty?y tadyn sürdürülebilir olmasy tercih ederler. Co?rafi i?aretler bu unsurlar itibariyle markalardan fakly olarak kalite ve ürüne olan güven konusunda tüketicisin yanylmamasyny ve aldyklary ürünlerin kalitesini ve ürüne olan güveni garanti etmek zorundadyr. Elbetteki marka sahipleri de ürettikleri ürünün kalitesini ve ürüne olan güveni sa?lamak isterler. Ancak marka sahipleri buna zorunlu de?ildir. Ystemeseler de zaman zaman veya piyasa ko?ullary itibariyle ürünün kalitesi üzerinde oynama yapabilirler. Ancak co?rafi i?arete konu ürünü üretenlerin böyle bir lüksler bulunmamaktadyr. Zamanla yapylan denetimlerde co?rafi i?aretlerin belirlenen özellikleri üzerinde oynama yapylmasy halinde o üreticilere co?rafi i?aretlerin kullanylmasy men edilmektedir.
D- GELENEKSEL BİLGİYİ KORUMA FONKSİYONU
 
Co?rafi i?aretler, sadece ürünün üretildi?i co?rafyanyn do?al faktörleriyle de?il, ayny zamanda co?rafyadaki be?eri faktörlerin etkisiyle de belirli özellik kazanmaktadyr.  Bu etki kökü yüz yyllara dayanan geleneksel bir bilgi birikimini de içermektedir. Örne?in el halylaryndaki kök boya tekni?i yüz yyllara dayanan bir geleneksel bilgi birikimin eseridir. Ve geleneksel bu bilgi birikiminin korunmasy bu sayede gerçekle?mektedir.
E- REKLAM VE ÜLKE TANITIMINA KATKI FONKSİYONU
 
Co?rafi i?aretlerin en önemli fonksiyonlaryndan biri de reklam ve tanytym fonksiyonudur. Co?rafi i?aretler yyllar içerisinde elde etti?i hakly ?öhret sayesinde kendili?inden olu?an reklamyny iyi kullanarak ürüne piyasada olan sürekli?ini sa?lamaktadyr. Öte yandan co?rafi i?aretler ülke tanytymyna da önemli katky sa?lamaktadyr. Bunlaryn nedeni de genellikle, Türk Rakysy, Türk Lokumu, Türk Kahvesi, gibi i?aretlerin ülke kökeni ile birlikte anylmasy ve yurt dy?ynda da yaygyn olarak kullanylmasydyr.
F- YEREL KALKINMAYI GELİŞTİRME
 
Yukaryda da de?inildi?i üzere, co?rafi i?aretlerin sadece hak sahipleri tarafyndan kullanyldy?y, hak sahiplerinin dy?yndakilere kullanym için izin verilmedi?i için, geçimini tarym, hayvancylyk ve el sanatlary ile sa?layan yerel üreticilere önemli bir tekel imkany yaratmaktadyr. Bu durum yerel kalkynma için önemli bir avantaj olarak kar?ymyza çykmaktadyr.
3- COĞRAFİ İŞARETLERİN UNSURLAR
 
Gerek 555 sayyly KHK’ da ki tanymlar ve gerekse de co?rafi i?aretlerin özellikler dikkate alyndy?ynda bir i?aretin co?rafi i?aretin;
  • Ürün,
  • Co?rafi Kaynak,
  • Kullanylacak i?aret veya adlandyrma,
  • Kazandyrylmy? karakteristik özellik (Hususiyet),
  • Ürün ile co?rafi alan arasyndaki ba?,
gibi 5 temel unsuru bulundu?u anla?ylmaktadyr.
A – COĞRAFİ İŞARETLERLE KORUNACAK ÜRÜN
510/2006 sayyly AB Tüzü?ü, koruma kapsamyndaki ürünleri iki grup halinde belirtilmektedir.
Bunlar;
·        Gyda maddeleri olarak tanymlanan gruptaki ürünler: (biralar, bitki özlerinden yapylan içecekler; ekmek, hamur i?leri, kekler, ?ekerlemeler, tatlylar ve di?er fyryncylyk ürünleri; do?al zamk (gums) ve reçineler; hardal macunu (mustard paste); makarlar)
·        Tarym ürünleri (kuru ot-saman (hay); uçucu ya?lar; mantar; cochineal (gyda katky maddesi olarak kullanylan hayvansal bir tür boya maddesi); çiçekler ve süs bitkileri; yün; wicker (sepet örmede kullanylan saz, sepetçi sö?üdü); scutched flax (keten lifi) olarak sayylmaktadyr. Ayryca canly hayvanlar, et ve süt hammadde olarak kabul edilerek, bu hammaddelerden elde edilebilecek peynir, salam, sosis gibi ürünler)
dir.
555 sayyly KHK’da ürün tanymy tam olarak yapylmamy? olmakla beraber, KHK’nyn “Amaç ve Kapsam” ba?lykly 1. maddesindeki “Bu Kanun Hükmünde Kararnamede, do?al ürünler, tarym, maden ve el sanatlary ürünleri ile sanayi ürünlerinden bu Kanun Hükmünde Kararnamede yer alan tanymlara ve ko?ullara uygun her türlü co?rafi i?aretlerle korunmasyna ili?kin kurallary ve ?artlary kapsar” hükmünden co?rafi i?aretlerle korunacak ürünleri;
  • Do?al ürünler,
  • Tarym ürünleri,
  • Madenler,
  • El sanatlary ürünleri,
  • Sanayi ürünleri,
?eklinde 5 kategoride toplady?y görülmektedir.
Ancak geni? co?rafyasy ile geleneksel tat ve lezzetlerin yo?un oldu?u ülkemizde “Adana Kebaby”, “Urfa Lahmacunu” “Kayseri mantysy” gibi ürünlerin hangi kategoriye girdi?i  tarty?ma konusudur.  Yine bu tanymdan “hizmetlerin” co?rafi i?aret olarak korunamayaca?y sonucu çykmaktadyr.
B- COĞRAFİ KAYNAK
Co?rafi i?aretler i?aret ettikleri kayna?a göre “appellations of origin” yani men?e ady ve “indication of source” yani mahreç i?aretleri olmak üzere iki guruba ayrylmaktadyr.
Men?e adlary ve mahreç i?aretlerinin her ikisi de kullanyldyklary ürün veya hizmetlerin orijin ve kaynaklaryny göstermek için kullanylyrlar. Mahreç i?aretleri sadece ürünün kayna?yny gösterirken, men?e adlary buna ilave olarak, co?rafi bölgenin be?eri karakteristik özelliklerini ve o bölgedeki insan faktörlerini de göstermektedir.
Bu tanymlardan; e?er ürün tümüyle adynyn anyldy?y yörede üretilebiliyorsa ve ba?ka yerde üretildi?inde ayny nitelikler kazandyrylamyyorsa bu tür korumanyn ady “men?e ady” olarak adlandyrylmaktadyr.
B-I MENŞE ADLARI
  • Co?rafi synyrlary belirlenmi? bir yöre, alan, bölge veya ülkeden kaynaklanan,
  • Nitelik ve özellikleri itibariyle, bu yöre, alan veya bölgeye özgü do?a ve be?eri unsurlardan kaynaklanan,
  • Üretimi, i?lenmesi ve di?er i?lemlerinin tümüyle bu yöre, alan veya bölge synyrlary içinde yapylan ürünlere,
verilen adlary içerir.
Bu ürünlere, “Antep fysty?y”, “Trabzon tereya?y”, “Bordeaux ?araby”, gibi ürünleri vermek mümkündür.
 
B-II MAHREÇ İŞARETLERİ
  • Co?rafi synyrlary belirlenmi? bir yöre, alan veya bölge kaynaklanan,
  • Belirgin bir niteli?i, ünü veya di?er özellikleri itibariyle bu yöre, alan veya bölge ile özde?le?mi?,
  • Üretimi, i?lenmesi ve di?er i?lemlerinden en az birinin belirlenmi? yöre, alan veya bölge synyrlary içerisinde,
yapylmasy ön görülmü?tür.
Bu tanymdan, “Mahreç i?areti” nin, ürün belirli ara maddeleri anylan yöreden getirtilmek suretiyle ba?ka yörelerde de yapylmasyna olanak tanydy?y sonucuna varylmaktadyr.
Bu ürünlere “Trabzon Ekme?i”ni, “Antep Baklavasy”ny,  “Adana kebaby”ny, “Hereke halysy”ny vermek mümkündür.
C- İŞARET VEYA ADLANDIRMA
Co?rafi i?aret korumasynyn ana nedeni, men?e adlary ve mahreç i?aretlerine konu ürünlerin karakteristik ve do?al özelliklerini yitirmeden devamyny sa?lamak ve bu ürünleri tüketenlerin önceden edinmi? olduklary aly?kanlyklary ve tatlary “aldanmadan” kullanmalaryna olanak sa?lamaktyr.
Co?rafi i?aret korumasyndan yararlanan ürünler, gerçekte o co?rafyada üretilmiyor ise,  veya co?rafi i?aret yanly? kullanylyyorsa, tüketici açysyndan yarataca?y yanylgy, ürünlerin kalitesinin algylanmasynda do?abilecek yanly?lyklar, tüketicileri yanyltaca?y gibi ürünün ?öhretine ve ayyrt edici karakterine de zarar verecektir. Nitekim, üzerinde “Trabzon Tereya?y” yazan bir ürünün Trabzon dy?ynda üretilmesi halinde tüketici bu ya?y aldy?y zaman daha önce aklynda kalan tadyn ayny olmady?yny fark edecek veya aly?kanlyk kespetti?i ya?la kar?yla?mayynca yanylgyya dü?ecektir. Bu durumda ya?y gerçe?inden farkly olarak üreten ki?i, hem mü?terilerini yanyltacak, hem de gerçek üreticiler kar?ysynda haksyz rekabete neden olacaktyr. Bunun dy?ynda bu ya? ile ilk defa kar?yla?an ki?i, gerçek “Trabzon Tereya?y”nyn bu kalite ve tatda oldu?u zannyna kapylacaktyr. Bu durumda co?rafi i?aretin ünü yara alacak ve ayyrt edici karakteri zedelenecektir.
Yukarydaki ifadelerden co?rafi i?aretleri, ürünleri ayyrt etmeye yada ürünleri farklyla?tyrmaya yarayan i?aret ve adlandyrmalar oldu?u sonucuna varylmaktadyr. Bu ayyrt edicili?i saplamak için bazy i?aret ve adlandyrylmanyn kullanylmasy gerekecektir. Örne?in Trabzon kuyumcu ve Saatçi Odasy Trabzon’da üretilen hasyr takylar için mahreç i?areti olarak a?a?ydaki i?areti kullanmaktadyr. Trabzon kuyumcu ve Saatçi Odasy bu i?areti ta?yyan ürünleri alan tüketicilerin, gerçek Trabzon hasyr takysy aldy?yny garanti etmektedir.
Ya da Edremit Körfez Bölgesi zeytin ya?lary için Co?rafi Y?aret olarak tescili;
 bu i?areti ta?yyan ürünlerin, Edremit Körfez Bölgesi zeytin ya?y oldu?unun bir göstergesi olacaktyr.
D- KAZANDIRILMIŞ KARAKTERİSTİK ÖZELLİK (HUSUSİYET)
 
Co?rafi i?arete konusu ürünler, belirli bir karakteristik özellik kazanmalary nedeniyle di?er ürünlerden farklyla?maktadyrlar. Bu özellikler, belirli co?rafyadan kaynaklanan, toprak yapysy, sycaklyk, güne?ten yararlanma, rüzgar, rutubet, ya?y? gibi do?al faktörler olabilece?i gibi, geleneksel bilgi birikimi ve üretim teknikleri gibi insan yapysyndan da kaynaklanabilmektedir.
E- ÜRÜN İLE COĞRAFİ ALAN ARASINDAKİ BAĞ
Yukaryda da ifade edildi?i üzere, co?rafi i?arete konu ürünlerin korunmasy için, o ürünlere belirli bir karakteristik özellik kazandyrylmy? olmasy ?arty aranmaktadyr. Bu özelli?i kazandyran da ürüne kaynaklyk eden co?rafi kökenidir. Ancak bu ba? men?e ve mahreç i?aretlerinde farkly güçte gerçekle?mektedir. Men?e adlarynda ürünün üretimine yönelik i?lemlerin tamamy o co?rafyada gerçekle?ti?i için, ürünle köken arasynda kuvvetli bir ba? olu?urken, mahreç i?aretlerinde bu i?lemlerden her hangi birinin o co?rafyada gerçekle?mesi yeterli görüldü?ünden, ürünle köken arasyndaki ba? daha zayyf olmaktadyr. Bu nedenle, mahreç i?aretlerinde ürünün özellikler o co?rafya ile özde?le?irken, men?e adlarynda “kaynaklanma” yeterli görülmektedir.
 
4- COĞRAFİ İŞARETLERİN TESCİL İŞLEMLERİ
WIPO metinlerinde, co?rafi i?aretlerin markalardan ayrylmasy gereklili?i üzerinde önemle durulmaktadyr. Markalaryn bir ki?i ya da kurulu?a ait oldu?u ifade edilirken, Co?rafi i?aretlerin bir co?rafyayy tanymlady?y için bir ki?i ya da kurulu?a ait olamayaca?y ifade edilmektedir. Co?rafi i?areti, i?aretin ait oldu?u co?rafyada yer alan ve ilgili co?rafi i?aretin tanymlady?y ürünü üreten, sunan her ki?i ve kurulu?un söz konusu co?rafi i?areti kullanmaya hakky oldu?u belirtilmektedir.
Bu nedenle, co?rafi i?aret tescil ba?vurusu, söz konusu ürünün üreticisi olan gerçek veya tüzel ki?iler, üretici dernekleri, konu ile ilgili kamu kurulu?lary, ticaret ve sanayi odalary tarafyndan yapylmaktadyr.
Co?rafi Y?aretlerin tescili 24.06.1995 tarihinden itibaren ülkesel olarak Türk Patent Enstitüsü tarafyndan gerçekle?tirilmektedir.
Co?rafi i?aret tescil ba?vurusu için;
  • Ba?vuru sahibinin kimli?ine ili?kin bilgileri içeren ba?vuru dilekçesini,
  • Tescili istenilen men?e ady veya mahreç i?aretine ait 8×8 cm ebadynda örne?i,
  • Tescili istenilen ürünün adyny,
  • Ürünün tanymyny; ürünün veya gerekiyorsa ham madenin fiziksel kimyasal, biyolojik ve benzeri özelliklerini açyklayycy bilgi ve belgeleri,
  • Ürünün üretim tekni?ine ve teknik ?artlaryna ait bilgi ve belgeleri,
  • Yöre alan veya bölgenin co?rafi synyrlaryny açykça tanymlayan ve belirleyen bilgi ve belgeleri,
  • Men?e ady veya mahreç i?aretinin kullanylma biçimini, markalama ve etiketleme ?eklini açyklayan bilgileri,
  • Denetleme ?ekil ve ?artlaryny içeren bilgileri,
  • Ba?vuru ve ilan ücretinin ödendi?ini gösterir belgeyi,
Türk Patent Enstitüsüne vererek yapylmaktadyr.
Enstitü ba?vuruyu ?ekli açydan inceledikten sonra, gerekti?inde, ba?vurudaki teknik bilgilerin kanytlanmasy veya do?rulu?u konusunda, uzman ve tarafsyz ki?i veya resmi ve özel sektörde, üniversitelerde inceleme yapylmasyny talep edebilir.
23.10.2008 tarihli ve 5805 sayyly Kanunla de?i?tirilen 555 sayyly KHK’nyn 9. maddesine göre,  ?ekli inceleme tamamlanan co?rafi i?aret ba?vurusu men?e ady olmasy haklinde Enstitü tarafyndan Resmi Gazete ile, ürünün alanyny kapsayan ilde yayymlanan bir yerel gazetede yayymlatylyr. Co?rafi Y?aretin ait oldu?u ürün alanyn birden çok ili kapsamasy durumunda, co?rafi i?aretin kapsady?y bütün illerdeki bir yerel gazetede ilany sa?lanyr. Co?rafi i?aretin mahreç i?areti olmasy halinde Resmi Gazete ve yerel gazete ilanyna ek olarak ba?vurunun Resmi Gazetede ilan edildi?ine dair bilgi yurt çapynda da?ytymy olan en yüksek tirajly iki gazeteden birinde ilan edilmesi sa?lanmaktadyr. Yayyna ili?kin ücretler ba?vuru sahibi tarafyndan kar?ylanmaktadyr.
Ba?vurunun Resmi Gazetede ilanyny müteakip alty ay içerisinde, ba?vuru ile ilgili olarak her kez itirazda bulunabilir. Alty ay içerisinde her hangi bir itirazyn olmamasy halinde tescil kesinle?ir.
Ytirazyn olmasy halinde; itirazsyn incelenmesi ile olu?abilecek de?i?iklikler tekrar yayynlanyr. Ve yayyn tarihi itibariyle kesinlik kazanyr. Ba?vuruya yapylan itirazyn tamamen kabulü halinde ba?vuru talebi reddedilir ve ret i?lemi Resmi gazetede ilan olunur.
DENETLEME BİÇİMİ
Tescil ettirilen bir co?rafi i?arete konu ürünü üretmek veya üzerinde co?rafi i?aretin adyny kullanmak isteyen ki?i tescil ettirenin denetimine açyk olmasy zorunludur.
555 sayyly KHK 21/1-c maddesi hükmüne göre; KHK’nyn 20. maddesindeki denetim i?lemlerinin yeterince yerine getirilmedi?i ispat edilir ise, tescilli co?rafi i?aretin hükümsüz kylynmasy yetkili mahkemeden talep edilebilinir.
555 sayyly KHK’nyn 20 maddesi hükmü gere?ince co?rafi i?areti tescil ettirenin, söz konusu ürünün üretimi, i?lenmesi veya di?er i?lemleri ile u?ra?an ki?ilerden olu?an ve yasal kurulu? biçimine bakylmaksyzyn herhangi bir dernek, birlik veya benzeri örgüt, co?rafi i?arete konu olan ürünün üretimi, pazarlanmasy, tescilli men?e ady veya mahreç i?aretinin kullanym biçimi, markalanmasy, ürün üzerinde belirtilmesi, i?aretleme veya etiketleme ?ekillerini ayryntyly olarak denetlemek üzere yeterli personel, ekipman ve di?er olanaklara sahip olacak ve söz konusu ürünün üretim durumlaryny sürekli kontrol edece?i hüküm altyna alynmy?tyr. Ayryca tescil sahibinin, denetim i?lemi için konu ile ilgili uzman ve tarafsyz kurum veya kurulu?larla i?birli?i yapylabilece?i de madde metninde yer almaktadyr. Bu hükümden co?rafi i?aret sahibinin, üretilen ürünün co?rafi i?aret belgesinde bahsedilen özelliklere uygun üretilip üretilmedi?ini, tüm özelliklerinin tavissiz olarak korunup korunmady?yny ya kendisinin denetleyece?ini, yada ba?ka kurulu?lara denetletebilece?i anla?ylmaktadyr.
Yani co?rafi i?aret sahibinin, ürünün üretimi, i?lenmesi veya di?er i?lemleri için bir denetim mekanizmasy olu?turmasy zorunludur. Söz konusu mekanizmada co?rafi i?aret sahibinin, co?rafi i?arete konu olan ürünün üretimi, pazarlanmasy, tescilli men?e ady veya mahreç i?aretinin kullanym biçimi, markalanmasy, ürün üzerinde belirtilmesi, i?aretleme veya etiketleme ?ekillerini ayryntyly olarak denetlemekle yükümlü olacaktyr. Ayryca, bunun için yeterli personel, ekipman ve di?er olanaklara sahip olmasy da gerekmektedir.
Co?rafi Y?aretlerin tescil ve uygulanmasyna ili?kin 555 sayyly KHK’da denetim mekanizmasy ve laboratuarlary için akredite edilme veya denetimlerin ba?ymsyz denetleme kurullarynca yapylaca?yna dair her hangi bir ?art bulunmamaktadyr. Ancak, Avrupa Birli?inde Co?rafi Y?aretlere ili?kin “Tarym Ürünleri ve Gyda Maddelerinde Co?rafi Y?aretler ve Men?e Adlarynyn Korunmasy Hakkyndaki” 30.03.2006 tarihli ve 510/2006 sayyly Tüzü?e göre denetimlerin akredite olmu? ba?ymsyz ve tarafsyz kurulu?larca yapylmasy ?arty getirilmi?tir. (Regulation (EC) No.882/2004 (EN 45011 veya ISO IEC Guide 65) Bu ?art Tüzü?ün 11. maddesine göre hem üye hem de üye olmayan ülkeler için 01.05.2010 tarihinden itibaren geçerli olmasy kararla?tyrylmy?tyr. Ancak, Türkiye’de buna ili?kin yasal düzenleme henüz yapylmamy?tyr.
5- COĞRAFİ İŞARETLERİN ULUSLAR ARASI TESCİLİ
Türkiye’de tescilli bir co?rafi i?aretin, uluslararsy anla?malardan kaynaklanan haklar nedeni ile uluslararsy tescili de mümkündür.
Ancak kamu oyunda yaygyn olan bir inany?, Türkiye’de tescilli bir co?rafi i?aretin, Türk ürünü olarak tüm dünyada otomatik olarak korundu?u yönündedir.
Ülkemizin de 01.01.1995 tarihinde taraf oldu?u Dünya Ticaret Örgütü Kurulu? Anla?masynyn eki Fikri Mülkiyet Haklarynyn Korunmasyna ili?kin “Ticaretle ba?lantyly Fikri Mülkiyet Haklary Anla?masy” nyn (TRIPS) 22, 23 ve 24 maddeleri gere?ince sadece ?araplar ve alkollü içecekler için çok tarafly bildirim esasy gere?ince bu ürünler için konseye bildirim yapylarak uluslar arasy korumadan yararlanylmaktadyr. Bunun dy?yndaki ürünler için otomatik olarak uluslararsy koruma mümkün bulunmamaktadyr. Bu ba?lamda Türk Rakysynyn uluslar arasy tescili için TRIPS konseyine gerekli bildirim yapylmy?tyr. Anacak konsey bu konuda her hangi bir karar vermemi?tir.
Bunun dy?yndaki ürünler için synai mülkiyet haklarynyn ba?ka ülkelerde korunmasy, o ülkelerde ayry ayry ba?vuru yapylmasyny gerekli kylmaktadyr.  Bu ise oldukça pahaly bir yöntemdir. Bunun yanynda tek bir ba?vuru ile üye ülkelerde uluslararsy korunma sa?layan 1958 tarihili Lizbon anla?masy mevcuttur. Anla?maya bu gün itibariyle 25 ülke taraftyr. Ancak ülkemiz bu anla?maya henüz taraf olmady?y için bu anla?ma hükümlerinden yararlanmasy söz konusu de?ildir. Türkiye’de tescilli bir co?rafi i?aretin ba?ka ülkelerde de korunmasy isteniyorsa, korumanyn istendi?i her ülkede ayry ayry ba?vuru yapylmasy zorunludur.
6- AVRUPA BİRLİĞİ (AB) DE UYGULAMA (Kaynak: TPE Web Sitesi)
Avrupa Birli?i (AB) nezdinde co?rafi i?aret tescilinin temeli 1992 tarih ve 2081/92 sayyly Tüzü?e dayanmaktadyr. Bu Tüzük yerini 20.03.2006 tarihinde 510/2006 sayyly Tüzü?e byrakmy?tyr. 510/2006 sayyly Tüzük uyarynca co?rafi i?aret korumasy elde etmek isteyen ki?iler, öncelikle kendi ülkelerindeki yetkili kurulu?a ba?vuruda bulunmak zorundadyrlar. Yetkili kurulu?ça incelenen ba?vurular, ulusal bazda bir yayyn-itiraz a?amasyna tabi tutulur. Hakkynda gerekli de?erlendirme yapylan ve uygun görülen ba?vurular daha sonra AB Komisyonuna iletilir.
Kendisine iletilen ba?vurulary 12 ay içinde incelemek zorunda olan Komisyon, ba?vurularyn ilan edilmesine karar verirse AB Resmi Gazetesinde yayymlar. Yayymlanmy? ba?vurulara yapylacak itirazlar için, Resmi Gazetedeki ilan tarihinden itibaren 6 aylyk bir süre tanynmy?tyr.
510/2006 sayyly AB Tüzü?ü, koruma kapsamyndaki ürünleri de synyrlamaktadyr. Korumadan faydalanabilecek ürünler iki grup halinde belirtilmektedir. Gyda maddeleri olarak tanymlanan gruptaki ürünler: biralar, bitki özlerinden yapylan içecekler; ekmek, hamur i?leri, kekler, ?ekerlemeler, tatlylar ve di?er fyryncylyk ürünleri; do?al zamk (gums) ve reçineler; hardal macunu (mustard paste); makarnadyr. Tarym ürünleri grubu ise: kuru ot-saman (hay); uçucu ya?lar; mantar; cochineal (gyda katky maddesi olarak kullanylan hayvansal bir tür boya maddesi); çiçekler ve süs bitkileri; yün; wicker (sepet örmede kullanylan saz, sepetçisö?üdü); scutched flax (keten lifi) olarak sayylmaktadyr. Ayryca canly hayvanlar, et ve süt hammadde olarak kabul edilerek, bu hammaddelerden elde edilebilecek peynir, salam, sosis gibi ürünler de korumadan yararlanabilmektedir.
Ulusal mevzuattaki düzenlemeden farkly olarak, co?rafi i?aretlerin denetimi konusunda 510/2006 sayyly Tüzük çok daha belirgin hükümler içermektedir. Denetimle ilgili hükümler; co?rafi i?areti ta?yyan ürünlerin piyasaya sürülmesinden önce, EN 45011 veya ISO/IEC Guide 65 sayyly standartlara göre akredite olmu? ba?ymsyz ve tarafsyz kurulu?larca denetlenmi? olmasy zorunlu hale gelmi?tir. Bu zorunluluk, hem üye hem de üye olmayan ülkeler için 1 Mayys 2010 tarihinden itibaren geçerlidir.
AB’de co?rafi i?aret korumasy elde etmek için, yukaryda bahsedilen temel hususlar dikkate alynmalydyr. 510/2006 sayyly Tüzük ve bu Tüzü?ün uygulama ?eklini gösterir 14.12.2006 tarih ve 1898/2006 sayyly AB Yönetmeli?i çerçevesinde ba?vuru yapmak için söz konusu Yönetmeli?in ekinde yer alan ve “SINGLE DOCUMENT” ba?lykly formun doldurulmasy gerekmektedir. Bu ba?vuru formu ve ilgili ekleri AB’nin resmi dillerinden biri ile hazyrlanacak olup, ba?vuru sahibi tarafyndan do?rudan Avrupa Komisyonuna iletilecektir. (Korumaya esas te?kil edecek ürünlerin tam listesi “SINGLE DOCUMENT” yn ekinde görülebilir.)
Üye olmayan ülke kaynakly ba?vurular için ön ?art olan kendi ülkesinde korunuyor olmasy ?artyny kar?ylamak üzere, Enstitümüze bu amaçla talepte bulunulmasy halinde, Enstitü tarafyndan bir belge hazyrlanacaktyr. Enstitüce Yngilizce olarak hazyrlanacak bu belgede sadece; tescil tarihi, tescil numarasy, ba?vuru sahibi ve adresi, Resmi Gazetede ilan tarihi, co?rafi i?aret olarak korunan ibare, co?rafi i?aret konu ürün, co?rafi i?aretin türü (men?e ady ya da mahreç i?areti olarak) ve kullanym biçimi bilgileri yer alacaktyr.
510/2006 sayyly Tüzük ile 1898/2006 sayyly Yönetmelik TPE sitesinde almaktadyr. Söz konusu yasal düzenlemeler konusunda tek yetkili kurulu? AB Komisyonudur. Bu düzenlemelerde meydana gelebilecek de?i?ikliklerin ise, AB’nin resmi internet sitesinden takip edilmesi gerekmektedir.

 

TPE Kurucu Başkan Yardımcısı Erdoğan KARAAHMET ve TPE Kurucu Başkanı Uğur G. YALÇINER tarafından birlikte hazırlanan Marka Tescilinin Temel İlkeleri ve Uygulamaları isimli kitap Murat Eğitim Kurumları tarafından yayınlanmıştır.

Kitap İsteme Adresi: www.murategitim.com